Na podstawie PP Pracownia Konserwacji Zabytków Oddział Lublin – Lublin 1986 rok – opracował Józef Stefański; fotografie Jerzy Chomicki.
Powstanie wsi na kępie przy Wiśle datuje się zapewne na początek XIX w. Natomiast w 1898 r. wieś została przeniesiona na nowe miejsce ok. 5 km na wschód od Wisły zachowując swoja dawną nazwę. Ponieważ:
#
mieszkańcy przenieśli się z zabudową i odtworzyli ją w nowym miejscu,
#
podstawą naliczania wielkości działek była dawna własność ,
#
zachowano dawną nazwę wsi, to opis historyczny miejscowości rozpoczyna się od początku XIX w.
Więcej uwagi poświęcono drugiej połowie XIX w., bowiem w tym okresie ukształtował się zasadniczy rys wsi, oddziałujący na przyszłe dzieje miejscowości.
Materiały historyczne do dziejów wsi, a zwłaszcza pierwszej połowy XIX w. są nieliczne. Wśród materiałów w Archiwum Państwowym w Lublinie do najważniejszych należy umowa o wymianie ziemi pomiędzy włościanami Kępy Piotrawińskiej a właścicielem dóbr Piotrawin – Ludomirem Cywińskim.
Wiadomości o wsi są także w tabelach likwidacyjnych, oraz w spisach statystycznych z 1877 i 1897 r. Z archiwów w Państwowym Biurze Notarialnym w Kraśniku, ważne są księgi hipoteczne dóbr Piotrawin. Sporadyczne są wzmianki o wsi w źródłach drukowanych. Dotyczą głównie liczby ludności i chałup we wsi. Wiele istotnych informacji dotyczących dziejów wsi zwłaszcza w XIX w, przekazali mieszkańcy Kępy Piotrawińskiej. Cenne są relacje Leona Mazura ur. w 1909 r. w Kępie, bardzo dobrze pamiętającego dzieje wsi i z opowiadań ojca znającego wieś sprzed przeniesienia /jego relacje są zgodne z dokumentami archiwalnymi/.
OPIS TOPOGRAFICZNY WSI
Wieś Kępa Piotrawińska położona jest w zachodniej części Wyżyny Lubelskiej na północno – zachodnim krańcu Wzniesień Urzędowskich.
Teren wsi leży na rozległej płaszczyźnie o wysokości 18 – 185 m npm. Panuje tu łagodny klimat. Przeważają wiatry południowo – zachodnie. Jest to obszar ciepły; izotermy stycznia wynoszą – 4,0 0 C, lipca + 18,0 0 C. Pokrywa śnieżna zalega 80 – 85 dni. Ilość opadów waha się w granicach 550 – 700 mm. Okres wegetacji ok. 200 – 210 dni. Kępa Piotrawińska położona jest poza ważnymi szlakami komunikacyjnymi. Szosa zbudowana w 1985 r. ciągnie się z Kamionki na zachód przez Kępę do Kopaniny Kamieńskiej /część dawnej drogi z Wrzelowca do Kamienia/. Odległość w linii prostej do ważniejszych miejscowości:
#
Piotrawin /kościół parafialny/ 7 km,
#
Wrzelowiec 4 km,
#
Łaziska /gmina/ 5 km,
#
Opole Lubelskie /powiat/ 10 km
#
do Wisły 5 km.
DANE HISTORYCZNE
Podziały administracyjne
#
1795 – 1809 r. – Galicja Zachodnia, cyrkuł Józefowski, od 1803 r. cyrkuł lubelski.
#
1809 – 1815 r. – Księstwo Warszawskie, departament lubelski, powiat kazimierzowski.
#
1815 – 1867 r. – Królestwo Polskie, województwo lubelskie /w1837 r. przemianowano woje-wództwa na gubernie/, powiat kazimierzowski /w 1842 r. zmieniono nazwę powiatu na obwód/.
#
1867 – 1914 r. – Gubernia Lubelska, powiat nowoaleksandryjski /puławski/, gmina Kamień.
#
1815 – 1918 r. – wojskowa administracja austriacka i niemiecka, generał – gubernatorstwo lu-belskie.
#
1919 – 1939 r. – województwo lubelskie, powiat puławski, gmina Kamień.
#
1939 – 1944 r. – Generalne Gubernatorstwo, dystrykt lubelski, powiat puławski.
#
1944 – 1954 r. – województwo lubelskie, powiat puławski, gmina Kamień.
#
1954 – 1972 r. – województwo lubelskie, powiat Opole Lubelskie, gromada Łaziska.
#
1972 – 1975 r. – województwo lubelskie, powiat Opole Lubelskie, gmina Łaziska.
#
1975 – 19 r. – województwo lubelskie, gmina Łaziska.
#
od 19 r. województwo lubelskie, powiat Opole Lubelskie, gmina Łaziska
Podziały kościelne
#
1801 – 1805 r. – diecezja lubelska, dekanat chodelski, parafia Piotrawin.
#
1805 – 1818 r. – diecezja kielecka, dekanat chodelski, parafia Piotrawin.
#
Od 1818 r. do dnia dzisiejszego w diecezji lubelskiej / od 1867 r. w dekanacie Opole Lubelskie /.
#
Od 1898 r. / tj. przeniesienia wsi / wschodni kraniec Kępy należy do parafii Wrzelowiec /obecnie trzy pierwsze gospodarstwa /, pozostała cześć do parafii Piotrawin, dekanat Opole Lubelskie.
Dawne nazwy wsi
#
1808 r. – „Waldhutter” /leśna osada/.
#
1839 r. – Kępa Petrawin.
W drugiej połowie XIX w. i na początku XX w. używano najczęściej nazwy Kępa Pietrawińska, rzadziej Piotrowińska i Piotrawińska. Po drugiej wojnie światowej używana jest w dokumentach nazwa Kępa Piotrawińska, rzadziej Piotrowińska.
Pochodzenie nazwy Kępa wyjaśnia Bronisław Chlebowski w „Słowniku geograficznym ...: Kępa, jest to zwykle cześć wybrzeża rzeki, oderwanego od lądu przez wytworzenie się bocznego koryta rzeki lub też wyspa powstała przez nagromadzenie się piasku i mułu. Kępą również zowią suche i wynioślejsze kawałki gruntu śród błot i bagien. Wisła i wpadające do niej rzeki, płynąc równinami piaszczystymi i szerokimi korytami, utworzyły mnóstwo kęp, noszących nazwy od przylegających wiosek i osad.
Stąd teren leżący na pd. – zach. od Piotrawina pomiędzy Wisłą a jej zanikłą odnogą /łachą/ otrzymał od naprzeciwległej wsi. Po przeniesieniu wsi Kępa Piotrawińska w 1898 r. ok. 5 km na wsch. od Wisły, wieś zachowa-ła swoją nazwę historyczną mimo braku powiązania nazwy z położeniem geograficznym.
Zestawienie właścicieli
#
1309 – 1880 r. – własność kapituły krakowskiej.
#
1868 r. – na podstawie aktu uwłaszczenia, grunty przechodzą na własność włościan Kępy Piotrawińskiej; serwituty w dobrach Piotrawin.
#
1880 r. - dobra Piotrawin z folwarkami w Piotrawinie i Kępie Piotrawińskiej zakupił na sumę 60 800 rubli srebrem Ludomir Cywiński / herbu Puchała /.
#
1898 r. – zamiana pomiędzy właścicielem dóbr Piotrawin Ludomirem Cywińskim a właścicielem Kępy Piotrawińskiej. Przeniesienie wsi na nowe miejsce. Grunta należące do wsi stanowią wyłączną własność włościan.
Rys historyczny
W końcu XVIII w. tereny przyszłej wsi Kępa Piotrawińska leżały na wyspie na pd. – zach. otoczonej odnogą Wisły. Na początku XIX w. zanika odnoga Wisły, tworzy się „łacha” okalająca rozległą kępę.
Brak źródeł potwierdzających istnienie wsi przed XIX w. Nie ma jej na mapach Karola de Perthees‘ego z 1796 r.
Na mapie A. Mayera von Heldensfelda z 1808 r. zaznaczono osadę leśną „Waldhutter”. Natomiast na mapie z 1839 r. zaznaczono „Kępę Piotrawin”. Zapewne w pierwszej połowie folwark Kępa Piotrawińska należący do dóbr duchownych Piotrawin.
Na podstawie Ukazu Uwłaszczeniowego z 1864 r., w 868 r. sporządzono tabele likwidacyjne dla wsi Kępa Piotrawińska. Wykaz właścicieli gruntów na podstawie tabel likwidacyjnych: Jonder Ludwik, Siwielec Franciszek, Olender Józef, Majcher Tomasz, Pawlak Ludwik, Pawlak Jan, Mazur Stanisław, Bugaj Kazimierz.
Grunty wsi graniczyły: na pd. z „rękawem” /”łachą/ rzeki Wisły. Na zach. i wsch. z ziemią dóbr Piotrawin. Na pn. z ogólnym pastwiskiem wiejskim. Działki przyzagonowe od pozostałych gruntów rolnych przedzielone były pasem ziemi dworskiej.
W/g spisu statystycznego z 1877 r., wieś liczył 8 zagród, w tym 9 chałup krytych słomą i zamieszkiwało ją 65 osób. Spis z 1897 r. wylicz już 80 osób.
Na podstawie planów uwłaszczeniowych z 1876 r. i planu dóbr Piotrawin z 1877 r., można wnioskować, że wieś przypominała ulicówkę; o przebiegu z pd. – zach. na pn. – wsch. W części północnej wsi znajdował się folwark Kępa Piotrawińska.
16 kwietnia 1898 r. włościanie Kępy Piotrawińskiej podpisali z Ludwikiem Cywińskim umowę o dobrowolnej wymianie gruntów. Za 27 dziesięcin i 77 sążni włościanie otrzymali 55 dziesięcin i 586 sążni. Przy czym za grunty ukazowe stosowano przelicznik 1,5 morgi za morgę w dawnym miejscu. Pozostałe grunty miały być opłacane ratami do Banku Włościańskiego. Raty opłacano do okresu I Wojny Światowej. Stąd obecnie w nazewnictwie pól używa się nazw „Bankowe” i „Ukazowe” świad-czące o sposobie ich otrzymania. Włościanie Kępy nie wykupili całości zaoferowanych im gruntów przez L. Cywińskiego, z powodu braku pieniędzy, stąd część tej ziemi wykupili mieszkańcy sąsiedniej wsi Kamionka /chociaż na mapach figurują jako grunta należące do Kępy/.
Dla włościan Kępy wydzielono ziemie z dóbr Kamień należących do Ludomira i Zofii Cywińskich w „Uroczysku Kopanina”. graniczyły on na pd. z lasem „skarbowym” wsi Piotrawin, na zach. z dobrami Kamień i lasem włościan Kamień, na pn. z ziemią „kolonistów” wsi Janiszów i na wsch. z dobrami Kamień.
Wykaz właścicieli gruntów w/g umowy z 16 kwietnia 1898 r.: Ludwik Jonder, Andrzej Swielec, Benedykt Cybulak, Piotr Kułaga, Andrzej Pawlak, Jan Ciosek, Błażej Mazur, Paweł Kania.
Przyczyny przeniesienia to zapewne regulacja gruntów, a w/g informatora L. Mazura, L. Cywińskiej chciał pomóc mieszkańcom Kępy, których grunty były często zalewane przez wylewy Wisły.
Kilka lat przed zawarciem umowy chłopi z Kępy opierali się namowom – do przeniesienia. L. Cywiński wykarczował las pod przyszłą wioskę „ wprowadził ludzi w pniaki, niech se kopią”. Stąd po-chodzi nazwa uroczyska „Kopanina”.
Przed przybyciem mieszkańców Kępy w środkowej części obecnej wsi stała leśniczówka – leśniczym był Józef Gralec. Po wyznaczeniu tych terenów dla mieszkańców Kępy zbudował on sobie murowany dom / najstarszy dom we wsi / na wschodnim krańcu gruntów , które przyznano dla wsi. Otrzymał od Cywińskiego 50 morgów ziemi. Jego zagroda należała do parafii Wrzelowiec. Natomiast przeniesioną wieś Kępę tak jak dawniej przypisano parafii Piotrawin.
Przed przybyciem mieszkańców wsi Cywiński nakazał wytyczenie drogi, po środku wsi wystawiono drewniany krzyż / zachowany /, po drugiej stronie drogi wybito studnię.
Latem 1898 r. mieszkańcy Kępy przenieśli się na nowe miejsce wraz z zabudową i inwentarzem. W/g informacji L. Mazura nie była to grupowa przeprowadzka całej wsi tylko przejazdy jednej lub dwu rodzin. Z każdej strony krzyża były po cztery zagrody /oprócz tego na wschodnim krańcu zagroda J. Gralca /. Gajówka wypadała na działce Błażeja Mazura i była zamieszkała przez kilka lat. Cała zabudowa przeniesionych „Kępiaków” była drewniana i budowana w/g wzoru z dawne wsi. Chałupy stały po północnej stronie drogi, do drogi zwrócone były kalenicowo. Po wystawieniu zabudowy chałupę i całą „placówkę” święcił ksiądz.
Na przedłużeniu działki za obecną szkołą był las, podzielony pomiędzy gospodarstw wioski /po 2 – 3 morgi na każdą zagrodę/. W/g informatora L. Mazura ”wesoło było we wsi, jak w gaju, wkoło las”. Ziemia po wykarczowanym lesie jaką otrzymali włościanie Kępy, była przez kilka pierwszych lat bardzo urodzajna. Pniaki na polach wykopywano jeszcze po 10 latach uprawy. Ponieważ nie było łąk, bydło pasło się po lasach, przy drogach.
W/g danych z 1921 r. w Kępie Piotrawińskiej było 15 budynków mieszkalnych, ludność liczyła 108 osób. W tej liczbie były dwie osoby prawosławne, pozostałe to rzymsko – katolicy. Natomiast pod koniec lat trzydziestych było 28 gospodarzy, w jednej chałupie mieszkały nieraz trzy rodziny. W/g L. Mazura wszyscy w tym czasie „bardziej się szanowali”. Jedynym źródłem utrzymania była praca na roli. W latach trzydziestych zaczęto uprawę tytoniu. Usługi rzemieślnicze dla wsi /ciesiołka, meble, koła/ wykonywał Wojciech Banach.
Kilku mieszkańców wsi posiadało odbiorniki radiowe „na słuchawki”. Oprócz wpływów partii ludowych, wpływy we wsi miała też Polska Partia Komunistyczna /należeli do niej: Bolesław Łyjak, Józef Mazur, Jan Pawlak /. Konspiracyjna działalność ograniczała się do rozrzucania ulotek w dniu 1 maja. Podczas II wojny światowej działały w okolicy oddziały AK i GL. Głównym motywem przynależności do danego oddziału była chęć walki z okupantem, a nie przekonania ideologiczne. W okolicznych lasach przebywał oddział GL dowodzony przez „Cienia” /B. Kowalski/. Mężczyźni ze wsi Kępa Piotrawińska /m.in. A. Jonder / należeli do grupy wypadowej „Armaty” /Aleksandra Ligęzy/.
Ważniejsze wydarzenia po II wojnie światowej.
#
1965 r. – założenie elektryczności i oddanie do użytku nowej szkoły.
#
1985 r. – założenie wodociągu i zbudowanie szosy.
Podstawowym źródłem utrzymania dla mieszkańców wsi są gospodarstwa rolne. W latach 1960 – 70 wzrosły znacznie dochody z sadów owocowych. Od momentu przeniesienia wsi do oku 1985 liczba zagród zwiększył się prawie czterokrotnie natomiast liczba ludności równa jest z roku 1921 / 108 /
Dzieje terenów dawnej wsi /na Kępie przy Wiśle/ po 1898 roku
Po przeniesieniu wsi w 1989 r. na nowe miejsce, dawne ziemie włościan przyłączono do dóbr Piotrawin. Pozostały na dawnym miejscu folwark Kępa Piotrawińska rozparcelowano ok. 1930 r. Na rozparcelowanych gruntach powstała wieś Kępa Piotrawińska /ob. województwo radomskie, gmina Solec n/ Wisłą. W/g informacji L. Mazura, który przebywał na terenie dawnej wsi ok. 1920 – 30 r., były jeszcze ślady po chałupach „Kępiaków”. Obecnie nie ma tam już żadnych śladów po dawnej zabudowie.
Analiza układu przestrzennego
Na podstawie stanu zachowania urbanistycznego, oraz na podstawie relacji najstarszych mieszkańców, można przypuszczać, że od chwili założenia wsi układ ten nie uległ istotnym przeobrażeniom. Przypomina on rzędówkę. Osią kompozycyjną rozplanowania przestrzennego jest droga położona na południowej połaci gruntów należących do wsi. Środek wsi od chwili założenia dla przesiedlonych włościan wyznaczał drewniany krzyż i stud-nia, których budowę nakazał Cywiński. Dawniej po jednej i drugiej stronie krzyża, po północnej stronie drogi były po cztery zagrody. Układ ten uległ z czasem zmianie. Liczba zagród znacznie się powiększyła, zabudowano południową stroną drogi. Zagrody założone na podstawie prostokąta. Przestrzeń na której jest zagroda mieszkańcy Kępy Piotrawińskiej nazywają „placówką”.
Nazewnictwo pól należących do wsi
Pola leżące na południe od zabudowy wsi noszą nazwę „Ukazowych” – ponieważ dane one były w zamian za grunty ukazowe. Natomiast pola leżące za lasem /dawniejsze serwituty/ wsi Kamień noszą nazwę „Bankowe” – ponieważ otrzymano je za pośrednictwem Banku Włościańskiego.
Krzyże przydrożne
1. Najstarszy drewniany postawiony w środek wsi przesiedlonych mieszkańców Kępy Piotrawińskiej z polecenia Ludomira Cywińskiego w 1898 r.. Do chwili obecnej przetrwał znacznie obniżony.
2. Krzyż kamienny z 1918 r. na początku wsi z napisem: KTÓRYŚ CIERPIAŁ ZA NAS CHRYST ZMIŁUJ SIĘ NAD NAMI. POD TWOJĄ OPIEKĘ UCIEKAMY SIĘ ŚW. BOŻA RODZICIELKO. FUNDATOROWIE JÓZEF I ANNA GRALCE 1918 R.”.
3. Krzyż betonowy na zdobionym cokole z 1959 r. w zachodniej części wsi z zapisem: „BOŻE RATUJ NAS W KAŻDY CZAS. MARYJO BŁOGOSŁAW OJCZYŹNIE NASZEJ. NA CZEŚĆ I CHWAŁĘ PANU BOGU. PAMIĄTKĘ TĘ WYSTAWIŁA CYBULAK AGNIESZKA 1959 R.”.
